وبلاگ جمع جور برای علاقه مندان به مطالب عمومی وب

نەخۆشیی سەدەف یان بە کوردی کاژۆکی، پووڵەکە ماسی، گڵاوپێستی، نەخۆشییەکی درێژخایەنی نەگوازراوەی پێستە کە دەتوانێت بە پووڵەکەی سوور یان پەمەیی ئەستوورەوە هێرش بکاتە سەر پێستی سەر، ئەژنۆ، ئەنیشک و ناوچەکانی تری لەش. ئەو حاڵەتە بە هۆی چالاکیی نائاسایی کۆئەندامی بەرگرییەوە دروست دەبێت کە ڕێژەی گەشەی خانەکانی پێست زیاد دەکات و دەبێتە هۆی هەوکردن. هۆکارە بۆماوەییەکان، شێوازی ژیان، سترێس، هەندێک هەوکردن و هۆکاری ژینگەیی ڕۆڵیان هەیە لە سەرهەڵدان و توندیی نەخۆشییەکە. چارەسەریی سەدەف بە زۆری بریتییە لە تێکەڵەیەک لە چاودێریی ڕۆژانەی پێست، چارەسەریی ناوچەیی و سیستەمیک، هەندێک جاریش چارەسەریی بایۆلۆجی بۆ کۆنترۆڵکردنی نیشانەکان و باشترکردنی کوالیتیی ژیان. خۆپاراستن و بەڕێوەبردنی ڕۆژانە بریتییە لە چاودێریکردنی بەردەوامی پێست، دوورکەوتنەوە لە ماددە ورووژێنەرەکانی پێست و بەدواداچوونی بەردەوام لەگەڵ تیمی تەندروستی بۆ کەمکردنەوەی گەڕانەوەی نێشانەکان.

نیشانەکانی نەخۆشیی سەدەف کامانەن؟

نەخۆشیی سەدەف نەخۆشییەکی درێژخایەنی هەوکردنی پێستە کە دەبێتە هۆی دەرکەوتنی پووڵەکەی سوور یان پەمەیی بە کاژێکی ڕەش یان سپییەوە کە پلاکی پێدەڵێن. ئەم پلاکانە زۆرتر لە ئەنیشکەکان، ئەژنۆکان، بەری دەست یان پێستی سەر دەبینرێن، هەرچەن دەتوانێت هەر شوێنێکی جەستە بگرێتەوە. توندیی نەخۆشییەکە لە سووکەوە بۆ قورس دەگۆڕێت و لەوانەیە خولی ناوەناوەی چاکبوونەوە و گەڕانەوەی هەبێت. ئەم نەخۆشییە ناگوازرێتەوە.

نیشانە باوەکانی بریتین لە وشکبوون و درزبردنی پێست، خوران، سووتانەوە و ئازار، توێکهەڵدان، برینی بچووک یان درزتێکەوتنی پێست، گۆڕانی ڕەنگی پێست دوای چاکبوونەوە (خولەکانی زیادبوون و کەمبوونەوەی ڕەنگ). هەروەها ڕەنگە نینۆکەکان گۆڕانکاری وەک ئەستووربوون، چاڵبوون یان داخوران و تەقین بە خۆوە ببینن. ئەگەری هەوکردنی جومگەی سەدفی  (psoriatic ahhritis) یان سەدەفی لە منداڵانیشدا هەیە. سەدەف دەتوانێت لە هەر تەمەنێکدا دەست پێ بکات بەڵام زۆربەی کات لە گەورەساڵیدا دەردەکەوێت.

جۆرەکانی سەدەف

جۆرە سەرەکییەکانی سەدەف بریتین لە:

 سەدەفی پلاکی (لەکەی سەدەف):

باوترین جۆرە، پەڵەی سووری پووڵەکەیی هەیە کە بە توێکڵی سپی زیوین داپۆشراوە، زۆرجار لەسەر ئەنیشک، ئەژنۆ و پێستی سەر و پشت دەبینرێت.

 سەدەفی گوتات(پەڵەی سوور):

بە شێوەی پەڵەی بچووکی وەک دڵۆپ لەسەر جەستە دەردەکەوێت و بەزۆری دوای هەوکردنی بەکتریایی (وەک گەرووسۆی سترێپتۆکۆکی: ئاوسانی گەروو) ڕوو دەدات.

 سەدەفی پوسچولار:

جۆرێکی دەگمەنە کە دەبێتە هۆی هەوکردنی پێست و سەرهەڵدانی پەڵەی وەک زیپکە کە ڕەنگیان زەردە و زیاتر لە ناو لەپی دەست و ژێرپێیەکاندا دەردەکەون.

 سەدەفی پێچەوانە:

پەڵەی سووری لووس لەسەر چرچ و لۆچەکانی بنباڵ، بنڕان، ژێر مەمک و ژێر ئەژنۆکان دەردەکەوێت.

 سەدەفی ئێریترۆدەرمیک:

توندترین جۆرە، دەبێتە هۆی سووربوونەوەی بەربڵاو، توێهەڵدانی توند و هەوکردنی تەواوی جەستە کە پێویستی بە چاودێریی خێرای پزیشکی هەیە.

 سەدەفی نینۆک:

نینۆکەکان دەگرێتەوە و دەبێتە هۆی گۆڕینی ڕەنگ، ئەستووربوون، چاڵبوون یان جیابوونەوەی نینۆک.

سەدەفی جومگەیی (هەوکردنی جومگەی سەدەفی):

جۆرێکە لە هەوکردنی جومگەکان کە لەگەڵ سەدەفی پێستدا ڕوو دەدات و دەبێتە هۆی ئازار، ئاوسان و ڕەقبوونی جومگەکان.

هیمۆفیلیا یەکێکە لە نەخۆشییە ژنیتیکییەکان کە پەیوەندی بە خوێن و توانای وەستاندنی خوێن‌هێنان هەیە. ئەم نەخۆشییە زۆربەی کات لە منداڵییەوە دەردەکەوێت و زۆرتر لە نێرینەکاندا بینرێت. لە کەسێکدا کە هیمۆفیلیا هەیە، خوێن لە کاتی برین یان تێکچوونی ناوخۆیی زۆر بە هێواشی وەستێت، یان هەر ناوەستێت. ناسین و تێگەیشتن لە نیشانەکان زۆر گرنگە بۆ پاراستنی ژیان.

یەکێک لە نیشانە سەرەکییەکان، خوێن‌هێنانی درێژخایەنە لە دوای برینێکی بچووک. ئەگەر منداڵێک بە ئاسانی برین‌دار دەبێت و خوێنەکەی بە خێرایی ناوەستێت، ئەمە دەکرێت ئاماژەیەک بۆ هیمۆفیلیا بێت. هەروەها خوێن‌هێنانی لە لووت، ددان یان دوای ددان‌دەرکردن، زۆر جار بینرێت.

نیشانەیەکی دیکە، خوێن‌هێنانی ناوخۆییە کە زۆر جار لە ناو جووتەکاندا ڕوودەدات، وەک ئەژنۆ، قۆڵ یان پێ. ئەم جۆرە خوێن‌هێنانە دەبێتە هۆی ئازار، سووربوون، گەورەبوون و سنوورداربوونی جوڵە. ئەگەر ئەم دۆخە بەردەوام بێت، دەکرێت ببێتە هۆی زیانی هەمیشەیی لە جووتەکان.

لە هەندێک کەسدا، خوێن‌هێنانی ناوەندی وەک ناو مێشک یان ناو شکم ڕوودەدات کە زۆر مەترسیدارە. نیشانەکانی ئەم دۆخە بریتین لە سەردەردی توند، قژان، لاوازی، تێکچوونی بینین یان هۆش. لەم بارانەدا پێویستە بە خێرایی پەیوەندی بە پزیشک یان دوکتۆر گیان بکرێت.

لە ژنانی حامیلەی کە هیمۆفیلیا لە بنەماڵەکەیاندا هەیە، پێویستە زانیاری پزیشکی تەواو هەبێت، چونکە منداڵەکەش دەکرێت تووشی ئەم نەخۆشییە بێت. هەروەها لە کاتی نەشتەرگەری یان هەر جۆرە کارێکی پزیشکی، پێویستە پزیشک ئاگادار بکرێت لەوەی کەسەکە هیمۆفیلیا هەیە.

بە گشتی، ناسینی نیشانەکانی هیمۆفیلیا و چاودێری بەردەوام، ڕۆڵێکی گەورە هەیە لە کەمکردنەوەی مەترسییەکان و باشترکردنی ژیانی تووشبووان. تشخیص زوو و چارەسەری گونجاو دەتوانێت ژیانێکی ئاسایی‌تر بۆ ئەم کەسانە دابین بکات.

ئاوسانی خوێنھێنەرەکان یان varicose veins تێکچوونێکی ئاسایی نییە، بەڵکو نەخۆشێتیەکەی کە زۆر کەسان لە ژیاندا دەگەڕێنەوە. ئەم دۆخە لە کاتی دروستبوونی تێکچوونی ناوخۆی دەنگەناوی خوێن دەبێت، کاتێک کە پەنجەری ناو خوێنەکانی لە لاق و گەردیلدا ناتوانن بەتوانایی خوێن بگوازرێننەوە بەرەو دڵ. ئەمە پێویستی بە چارەسەری خێراکە، بە تایبەتی ئەگەر نیشانەکانی بەردەوام بن، چونکە لە زانیاری پزیشکی دا باس دەکرێت ئەم دۆخە لە کاڵاتریناندا دەتوانێت خەریکی شێوازگەڕینی پەستان و دروستکردنی ئازار بێت.

هۆکاری سەرەکی دروستبوونی ئاوسانی خوێنھێنەرەکان زۆرجار پەیوەستە بە ئابووری جەستە، ھەندێک هەستای ژنتیکی، نیشتەجێبوون لە ماوەی درێژ، بەکارهێنانی کەپک و گیرفان، قەوارەی زۆر، کوڵک بوون دوای دووگیانی ژنان، و تەنگبوونی بەردەکانی خوێن بخۆیان گەڕان. بەهۆی ئەوەی خوێن لە وریدەکان قووڵ دەبێت، دەبیت بە ڕەنگی ڕۆشن، لاشی زێوە، پڕئەستێر و بەرچاو.

نیشانەکانی خاوی ئاوسانی خوێنھێنەرەکان زۆرجار دەستنیشان دەکرێن بە شلە، سەختبوونی پێ، ئازاری لاق، دەرزی هەستکردن، هەروەها سووربوون و گەشەپێدان لە دەنگەناوەکان. لە ماوەی خەریکی ڕۆژانەدا، ئەم نیشانان زیاتر دەبن بە تایبەتی کاتێک لە ماوەی درێژ لەسەر پێ دەمەوێن.

چارەسەری ئاوسانی خوێنھێنەرەکان جیاوازە بەپێی قۆناغ و زۆربوونی دۆخەکە. پێشنیازکراوی سەرەکی لە لایەن دکتور گیان — وەک پزیشکی تایبەت لە بواری پەستان — ئەمەیە کە پێویستە پێشەکی لە ڕاستەوخۆ دا بگۆڕدرێت. وەکو وەرزش، کەمکردنەوەی قەوارە، بەرزگرتنەوەی پێ، و خەیاکانی فشاری تایبەتەکان بۆ پشتگیری لە پەستان. ئەگەر دۆخەکە قووڵتر بێت، ڕاهێنانی نوێ و نەشتەرگەری هەستیاران هەن، وەکو laser therapy، sclerotherapy یان وریاکردنەوەی وریدە قووڵەکان، کە بە نرمی و بێ ئازار ئەنجام دەدرێن.

پێویستە ئاوسانی خوێنھێنەرەکان بە بێسەرپەرشتی نەهێڵدرێت، چونکە لە قۆناغی پەیشکەوتودا دەتوانن هۆکاری خەریقبوونی پێست، دەرز بوون، خونڕیزی ناو وریدەکان و ئازاری قووڵ بن. سەرچاوەکانی سێؤ لەسەر ئەم بابەتە پێشنیاز دەکەن کە کەسانی لە خەریکی کارەکانی لەسەر پێ و نیشتەجێبوونی زۆر دەبن، دەبێت زۆر باش خۆیان بپارێزن.

کۆتایی، ئاوسانی خوێنھێنەرەکان دۆخێکی نیوە تەندروستی نییە، بەڵکو پێویستە چاو لەسەر بگیرێت و چارەسەری باش بۆ هەڵبژێردرێت. بەگشتی، گۆڕینی ژینگە، تێکتەوەکردنی خواردن، و وەرزشەکان دەتوانن بوونە جیاوازکاری زۆر بۆ باشتر بوونی دۆخەکە.

لە کۆتاییدا، زانیاری دروست و بەڕێوەبردنی داهاتووی تێکچوونی تەنە و دەرمانکاریی گونجاو، گرنگترین هۆکاری پاراستن لە نەخۆشیی گوناگونە. هەر کەس پێویستە زانیاری پزیشکی دروست بگاتە دەست، چکدار بزانێ چۆن دەستپێشخەر بێت و کات بەسەر نەچێت. بەکاریهێنانی ڕاهێنان، خواردنی گونجاو و چاودیری نیشانەکان یارمەتیدەدات تا کەسەکان زیاتر خۆیان بپارێزن و ژیانێکی باشتر بەسەر ببهێنن. هەر کات، پشکنینی خۆڕاگەیاندن لەگەڵ پسپۆڕ دەتوانێت رێگای دەرمانی باشتر بکرێت.

میگرێن (شەقیقە) یەکێکە لە نەخۆشییە سەردەردی تایبەتمەند و زۆر شایع کە کاریگەری زۆر لە ژیانی ڕۆژانە دەهێنێت. ئەو سەردەردە ناوازە، توندە و زۆرجار لە یەک لای سەریدا دەدەرێت، بەهۆی ئەوەش “شەقیقە” دەگوترێت. میگرێن پێکهاتووە لە گورتربوونی ئەندامی دەروونی سەر، دۆخێکی تەنیشتی دەروونی، هەرەشەی ژینەکیمیا و گۆڕانکاری لە ڕەگەزی خوێن‌گواستنەوەکان.

نیشانەکانی میگرێن

میگرێن تەنها سەردەرد نییە، بەڵکو نیشانەکانی تریش هەیە کە پێش یان لەکاتی سەردەرددا دەبینرێن:

سەردەردی توند، زۆرجار لە یەک لا
چلپی سەر (درێژدار و دڕند)
تیژبوونی ڕوناكی، دەنگ و بۆن
ته‌ووشبوون و قی کردن
تیرەبوونی باصیرتەوە یان بینینی شەمەکانی ڕووناک (Aura) پێش سەردەرد
کەمتربوونی توانای کارکردن و سەقامگیری
هۆکاری میگرێن

هۆکارەکانی جوان ناڕوونی پێویستی بە پشکنینی زانستی هەیە، بەڵام زۆرجار بەو شتانەوە دەستیان پێدەکات:

گۆڕانکاری هۆرمۆن
زەحمەت، دڵتەنگی و استرسی زۆر
خواردنی تەواوێت (چوکۆلات، پەنیرە تۆخ، نوشابە)
خوێندکاربوون یان نەخەوتن
گۆڕانی جۆڵەوای (هەوا)
رۆشنایی توند یان دەنگی بەرز
چۆنیەتی چارەسەرکردن

چارەسەرکردن لە دوو بەش پێکهاتووە: کەمکردنەوەی دەرد و مەرج گرتنەوەی ناوچەکانی دەروونی.

دەرمانەکانی تێکەڵکاری (مثل NSAIDs)
دەرمانی تایبەت بۆ میگرێن (Triptans)
خەوتنی بەهێز و ڕێک، نان‌خۆری بەڕێوبەری
خاوەنی نیشانەکان و تەنکەرەکانی هەناسە
کاتێک دەبێت بۆ دکتۆر بریتسە بری؟

ئەگەر سەردەردەکان لە کاتێکی درێژدا بگرن، یان هەر شتێک تری نوێ بێت، باشە ڕەچاوکردنی دکتۆر بکەیت، بۆ دەستنیشانکردنی هۆکاری سەرەکی.

بەشانەبوونی دەرەوەیمنداڵدان یان Endometriosis یەکێکە لە ناو نەخۆشییە شاراوەکان کە بە تایبەتی تەنها ژنان پێیدەچن. ئەم نەخۆشیه‌ دەکرێت وەک ئازاری شاراوەی ژنان ناسراو بێت، چونکە زۆربه‌ جارەکان هۆکاری سەرەکی ژەنگی خواردن و ئازارە درێژخایەن لە ناو قورس و ناوچەی ڕێزپێی ژنان درووست دەکات. لەو کاتەدا بافتی هاوشێوەی پۆستەی ناو ماتریکس (ئەمەش ئەندۆمیترە) لە دەرێ ماتریکس دەگەڕێتەوە و دەگوڕێت، کە دەتوانێت هۆکاری ئازار، هەڵسەنگاندن، ناتوانینیان لە هەمان کاتدا دابنرێت بێت.

هۆکاری سەرەکی بەشانەبوونی دەرەوەیمنداڵدان تا ئێستا بە تێڕوانینەوەی زانستی 100% دیاری نەکراوە، بەڵام زانیاری پزیشکی پیشان دەدات کە ژینەگەشتنی هاوچەشن، دۆخە هۆرمۆنیەکان، بەرزبوونی ئاستی ئێستروجن، هەروەها میرات و ژینگەشاری جەمکردنەوە لە ناو حەومان هەڵسوکەوتیان هەیە. ژنان لە سەرەتای دەوری 15 تا 45 ساڵ زۆرتر لەوانەیتر لە چەمکەکانی ئەم نەخۆشییە بەرکەوت بن.

نیشانەکان

نیشانەکانی بەشانەبوونی دەرەوەیمنداڵدان گونجاون، بەڵام زۆرترینان بریتین لە:

ئازاری قورس، بەتایبەتی لە کاتی مانگیاندا
ئازاری ناوچەی ناوپێ
ئازاری لە کاتی هەناسە کردن، تووش بوون بە کەلوپەلی پشت
ناتوانینی بواری ماندوویەتی
خۆرانی زۆرو خەستگی
ژنان زۆرجار دەزانن نیشانەکان جارێک لەگەڵ سەرەتای دورە مانگیان راگەیەن، بەڵام بە درێژبوون ناتوانن ئەو ئازارانە بە سادەیی داببەن.

چارەسەر و درمان

چارەسەری بەشانەبوونی دەرەوەیمنداڵدان پێویستی بە تاقیکردنەوەی پیشەیی هەیە. زۆربە جارەکان پزیشکان بەم شێوە درمان دەکەن:

دەرمانە هۆرمۆنیەکان بۆ کەمکردنی هۆرمۆنە کاریگەران
دەرمان بۆ کەمکردنی ئازار
نیشان‌دان بۆ گۆڕینی ژیان‌ڕێ
مەرجەکان لە کەیسە سەختدا دەکرێت جراحی (نەشتەرگەری) پیشنیار بکرێت بۆ ژێبرینی بافتی زیادە
لەوانەیتر بەهێزترین ڕاهێنان ئەوەیە کە ژنان زانیاری پزیشکی یاسایی و دروست بگرنە دەست و ھەموو نیشانەکان بڵاون بکەنەوە بۆ پزیشک. لەوانەی پزیشکانی تایبەتی ئەم بوارە، دوکتۆرگیان باسی ئەوە دەکات کە دروستترین ڕاهێنانی چارەسەر بریتییە لە کۆکردنەوەی تاقیکردنەوەی هۆرمۆن، هەڵسوکەوتی ژیان، و کەمکردنی تێکچوونە درێژخایەن.

کورتە کۆتایی

بەشانەبوونی دەرەوەیمنداڵدان نەخۆشییەکی هەستیار و زۆرجار نادیارە، کە پێویستە ژنان نیشانەکان بە تەواوی بزانن و پزیشک بگات. هەر زوو چارەسەر دەکرێت، ئەوا ئەو ژنانە بە باشترین شیاوی زیندوونی گەیشتن.